In de ‘Recommendations for the Transport of Dangerous Goods’ van de Verenigde Naties (het zogeheten ‘Oranje Boek’) worden aanbevelingen gedaan voor voorschriften die overheden en internationale organisaties kunnen hanteren ten aanzien van het vervoer van gevaarlijke goederen door de lucht, over water, over de weg en per spoor. Deze aanbevelingen worden iedere twee jaar herzien door het Committee of Experts on the Transport of Dangerous Goods van de VN. De aanbevelingen vormen de basis voor meer specifieke internationale overeenkomsten, welke op hun beurt worden omgezet in nationale en EU-wetgeving.

Het doel van de hier te bespreken Richtlijnen is te voorzien in een geharmoniseerd systeem voor het voorkomen of beperken van ongelukken tijdens het vervoer van gevaarlijke goederen door het verzekeren van de juiste naleving van de internationale normen. Deze paragraaf is gewijd aan het vervoer van gevaarlijke goederen over de weg, per spoor en over binnenwateren. Het vervoer van gevaarlijke goederen over zee komt aan de orde in § ???. Er bestaan afzonderlijke Verordeningen voor de overbrenging van afval (zie § ???), de overbrenging van radioactieve stoffen en – afvalstoffen (zie § ???) en de uitvoer van chemicaliën (zie § ???).

Op 30 juni 2009 heeft Richtlijn 2008/68 de oude Richtlijnen 94/55 (wegvervoer) en 96/49 (spoorvervoer) vervangen. De doelstelling van deze nieuwe Richtlijn was het tot stand brengen van één gemeenschappelijk regime voor de regulering van alle vervoer van gevaarlijke goederen over land; zijnde weg, spoor of binnenwater. Omwille van de duidelijkheid en samenhang van de tekst dienden ook Richtlijn 96/35/EG van de Raad van 3 juni 1996 betreffende de aanwijzing en de beroepsbekwaamheid van veiligheidsadviseurs voor het vervoer van gevaarlijke goederen over de weg, per spoor of over de binnenwateren, Richtlijn 2000/18/EG van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2000 betreffende de minimumeisen voor het examen voor veiligheidsadviseurs voor het vervoer van gevaarlijke goederen over de weg, per spoor of over de binnenwateren, Beschikking 2005/263/EG van de Commissie van 4 maart 2005 houdende toestemming voor de lidstaten om krachtens Richtlijn 94/55/EG bepaalde afwijkingen inzake het vervoer van gevaarlijke goederen over de weg vast te stellen en Beschikking 2005/180/EG van de Commissie van 4 maart 2005 houdende toestemming voor de lidstaten om krachtens Richtlijn 96/49/EG van de Raad bepaalde afwijkingen inzake het vervoer van gevaarlijke goederen per spoor vast te stellen, te worden ingetrokken.

De Richtlijn is van toepassing op het vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg, per spoor of over binnenlandse waterwegen binnen of tussen de lidstaten. Hierbij moet ook gedacht worden aan het laden en lossen, een verandering in vervoersmiddel en het maken van stops die noodzakelijkerwijs voortvloeien uit omstandigheden van het transport.

De implementatiedatum genoemd in de Richtlijn geldt niet voor landen zonder spoorwegennet. Ook staat de Richtlijn toe dat lidstaten zonder binnenwateren, of lidstaten zonder verbindingen van binnenwateren met andere lidstaten, de Richtlijn niet toepassen met betrekking tot het vervoer van gevaarlijke stoffen over deze binnenwateren.

Ook is het lidstaten toegestaan om specifieke veiligheidsmaatregelen op te stellen voor het vervoer van gevaarlijke goederen met betrekking tot:

• Het vervoer van gevaarlijke goederen door voertuigen, wagons of binnenvaartschepen die niet onder de Richtlijn vallen;

• Waar gerechtvaardigd, het gebruik van voorgeschreven routes, inclusief het gebruik van voorgeschreven vervoersmethoden;

• Speciale regels voor het vervoer van gevaarlijke goederen in passagierstreinen.

Lidstaten mogen ook het vervoer van gevaarlijke goederen op of via hun grondgebied reguleren of verbieden op grond van andere redenen dan veiligheid. Verder hebben lidstaten recht op een overgangsperiode van twee jaar voor het vervoer van gevaarlijke stoffen via binnenwateren voor het toepassen van de Richtlijn.

In richtlijn nr. 2008/68/EG wordt het vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg, het spoor en de binnenwateren gereguleerd. Ten behoeve van die implementatie worden de Regeling vervoer over land van gevaarlijke stoffen (VLG), de Regeling vervoer over de binnenwateren van gevaarlijke stoffen respectievelijk de Regeling vervoer over de spoorweg van gevaarlijke stoffen (VSG) bij afzonderlijke regelingen gewijzigd. Deze afzonderlijke regelingen zijn respectievelijk (1) de Regeling tot wijziging van de Regeling vervoer over land van gevaarlijke stoffen in verband met de tweejaarlijkse revisie van internationale voorschriften en de inwerkingtreding van de richtlijn nr. 2008/68/EG van 25 maart 2009 (Staatscourant 2009, nr. 64 van 2 april 2009); (2) de Regeling van 18 juni 2009, nr. CEND/HDJZ-2009/221 sector I&O, tot wijziging van de Regeling vervoer over de binnenwateren van gevaarlijke stoffen in verband met de tweejaarlijkse revisie van het ADNR, de totstandkoming van het ADN en de inwerkingtreding van de richtlijn nr. 2008/68/EG (Staatscourant 2009 nr. 116 26 juni 2009) en (3) de Regeling tot wijziging van de Regeling vervoer over de spoorweg van gevaarlijke stoffen in verband met de tweejaarlijkse revisie van internationale voorschriften en de inwerkingtreding van de richtlijn nr. 2008/68/EG van 25 maart 2009 (Staatscourant 2009 nr. 61 30 maart 2009)

De eerste Regeling strekt tot wijziging van de Regeling vervoer over land van gevaarlijke stoffen (VLG). Richtlijn nr. 2008/68/EG bepaalt wat het vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg betreft met name dat het ADR van toepassing is op dat vervoer binnen het grondgebied van de EU. Voor Nederland brengt dit geen nieuwe situatie met zich, aangezien het ADR van toepassing is op het vervoer over Nederlands grondgebied. Ook voor de aanvullende voorschriften, zoals opgenomen in bijlage 2 van de Nederlandse Regeling VLG, brengt deze richtlijn nauwelijks wijzigingen met zich mee. De Richtlijn 2008/68/EG bepaalt immers dat elke lidstaat het recht heeft om strengere regels toe te passen op binnenlands vervoer dat wordt uitgevoerd met vervoermiddelen die op zijn grondgebied zijn ingeschreven of in het verkeer zijn gebracht.

De tweede Regeling strekt ook ter implementatie van Richtlijn nr. 2008/68/EG voor wat betreft het vervoer van gevaarlijke stoffen over de binnenwateren. De richtlijn bepaalt met name dat het ADN van toepassing is op dat vervoer binnen het grondgebied van de EU. In Nederland is het ADNR al van toepassing op dat vervoer. Nederland maakt enkel een voorbehoud voor het vervoer van gevaarlijke stoffen over Aktewateren. Dit voorbehoud is mogelijk onder artikel 7, tweede lid, van de Richtlijn om de bepalingen van het ADN nog niet toe te passen. Voor het vervoer van gevaarlijke stoffen over de overige binnenwateren zijn die ADNbepalingen met deze regeling wel reeds van toepassing.

De derde Regeling strekt tot wijziging van de Regeling vervoer over de spoorweg van gevaarlijke stoffen in verband met de implementatie van richtlijn nr. 2008/68/EG van het Europees Parlement en de Raad van de EU van 24 september 2008 betreffende het vervoer van gevaarlijke goederen over land. Voor het vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoor is in deze richtlijn de verplichting opgenomen om het RID te implementeren voor het nationaal vervoer en het vervoer binnen de EU. Deze plicht was ook al opgenomen in richtlijn nr. 96/49/EG van de Raad van 23 juli 1996 betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der Lidstaten inzake het vervoer van gevaarlijke goederen per spoor, die door de richtlijn nr. 2008/68/EG wordt vervangen. Voor Nederland leidt implementatie van de richtlijn nr. 2008/68/EG wat het vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoor betreft in zoverre dan ook niet tot een nieuwe situatie. Wel brengt de nieuwe richtlijn aanpassing van een aantal bepalingen uit bijlage 2 met zich.

Het externe veiligheidsbeleid met betrekking tot het vervoer van gevaarlijke stoffen is gericht op het beheersen van de risico’s voor omwonenden langs de vervoerroutes van gevaarlijke stoffen, waarbij de nota risiconormering vervoer gevaarlijke stoffen^[1045] dient als uitgangspunt. Met betrekking tot het vervoer van gevaarlijke stoffen per spoor is de beleidsdoelstelling het continueren van 0 dodelijke slachtoffers per jaar.^[1046] Met het uitbrengen van de Nota Ruimte^[1047] en de Nota Mobiliteit^[1048] is een voorzet gegeven voor een wijziging in het beleid, waarbij niet slechts gekeken zal worden naar lokale knelpunten, maar naar de hele productketen van gevaarlijke stoffen. In het kader hiervan zijn al voor een aantal productketens (LPG, ammoniak en chloor) integrale ketenstudies uitgevoerd.^[1049] Mede op basis van de nieuwe benadering is het de bedoeling om een nationaal basisnet voor het vervoer van gevaarlijke stoffen vast te stellen. Op grond hiervan worden voorwaarden gesteld voor zowel de ruimtelijke ordening als het vervoer zelf.

Naast het stellen van eisen aan de wijze waarop het vervoer van gevaarlijke stoffen plaatsvindt (zoals de in deze paragraaf behandelde Richtlijnen doen), kan het risico worden beperkt door het verminderen van de omvang van de transportstromen en door maatregelen in de sfeer van de ruimtelijke ordening. In de Circulaire risiconormering vervoer gevaarlijke stoffen zijn de normen vastgelegd voor het vervoer van gevaarlijke stoffen in relatie tot de ruimtelijke ordening.^[1050]

Wat betreft het vervoer per spoor staan vooral de transporten van chloor regelmatig in de belangstelling. Hoewel dit het minst vervoerd wordt is het wel de meest gevaarlijke stof vanwege de giftigheid.^[1051] In juli 2002 werd over de chloortransporten een convenant afgesloten met Akzo Nobel.

Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft risico-atlassen voor verschillende vervoerswijzen samengesteld waarmee lokale overheden inzicht kunnen krijgen in de risico’s van het vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg, per spoor en over de hoofdvaarwegen.^[1052]

Bij de handhaving van de regels zijn diverse instanties betrokken, waaronder de Inspectie Milieuhygiëne, de Inspectie Verkeer en Waterstaat (IVW), de Inspectie Gezond­heidsbescherming en de douane. Bij het wegtransport worden ondermeer regelmatig overtredingen geconstateerd betreffende het rijden met gevaarlijke stoffen onder weersomstandigheden waarbij dat verboden is (zoals mist en gladheid).^[1053] In 2003 bleek uit inspecties van de IVW dat 365 van de 1.243 wegcontroles (29,4%) waarbij gevaarlijke stoffen betrokken waren sprake was van één of meer overtredingen.^[1054] Bij het spoorwegvervoer worden relatief weinig ernstige overtredingen gevonden. De ernstige overtredingen betreffen vrijwel altijd zogenaamde druppellekkages.^[1055] Andere overtredingen betreffen bijvoorbeeld de uiterlijke kenmerking van reservoirwagens (ketelwagens) en tankcontainers.^[1056]

In 2002 werd het overgrote merendeel van de gevaarlijke stoffen vervoerd via de binnenvaart (82%), in vergelijking met het wegtransport (15%) en spoorwegvervoer (3%).^[1057]

In 2003 zijn er meerdere ongevallen geweest bij het wegvervoer van gevaarlijke stoffen, waarvan drie ernstig. Mede naar aanleiding van één van de drie ernstige ongevallen, waarbij het ging om het vervoer van LPG, is een hernieuwde discussie over het vervoer van gevaarlijke stoffen gestart, die onder meer heeft geleid tot ketenstudies voor chloor, ammoniak en LPG (zie hierboven).^[1058] De kans op een ongeval met meer dan tien dodelijke slachtoffers onder de omwonenden in Nederland is voor wegtransport berekend op eens in de 1500 jaar en voor spoorweg­emplacementen op eens in de 25.000 jaar.^[1059]

Sinds 2006 wordt er door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat in overleg met o.a. VNG en IPO gewerkt aan een ‘Basisnet vervoer van gevaarlijke stoffen’. Dit Basisnet bestaat uit drie aparte onderdelen: weg, water (waarop hier niet nader wordt ingegaan) en spoor.

Over het Basisnet spoor werd op 8 juli 2010 een akkoord bereikt tussen Rijk, decentrale overheden, chemische industrieën en vervoerders. Het Basisnet spoor zal in 2012 formeel in de wet zijn geregeld. Tot die tijd geldt dat bij het ontwikkelen van bouwplannen in de omgeving van spoorlijnen, de externe veiligheid daarvan moet worden getoetst aan de Circulaire Risiconormering Vervoer Gevaarlijke Stoffen. De gemeente of opdrachtgever van het bouwproject moet daarbij gebruikmaken van de meest actuele prognose van het vervoer van gevaarlijke stoffen langs de plek waar zal worden gebouwd. ProRail heeft hiervoor het rapport Beleidsvrije Marktverwachting Vervoer Gevaarlijke Stoffen per spoor (ProRail, 2007) opgesteld. Voor het berekenen van de risico’s moet gebruik worden gemaakt van het programma RBM II. Voor 2 routes geldt dit niet, te weten de Betuweroute (Rotterdam-Zevenaar) en de Hanzelijn (Lelystad – Zwolle). De Betuweroute is namelijk recent aangelegd en aan de Hanzelijn wordt nu gebouwd. Het Rijk heeft voor deze spoorlijnen in het Tracébesluit vastgesteld welke gevaarlijke stoffen kunnen worden vervoerd en in welke hoeveelheden.

Het Basisnet weg omvat regels voor vervoerders van gevaarlijke stoffen. Die mogen niet van alle wegen gebruikmaken. Zij moeten bijvoorbeeld in veel gevallen wegen door en langs dichtbevolkte gebieden mijden. Ook mogen zij niet door alle tunnels in Nederland. Wat tunnels betreft wordt een Europese uniforme veiligheidsindeling gehanteerd. Tunnels worden daarbij ingedeeld in 5 categorieën. Elke categorie heeft een letter, van A tot en met E. Tunnels in de categorie A hebben geen beperkingen voor het vervoer van gevaarlijke stoffen. Voor tunnels in de categorie E gelden de strengste beperkingen. De tunnels in Nederland zijn als volgt ingedeeld:

Een van de vele aanbevelingen die voortkwamen uit ‘Agenda 21’ van de UNCED was een oproep voor een internationaal geharmoniseerd systeem voor het classificeren van gevaarlijke goederen. De Europese Commissie heeft daarop deelgenomen aan discussies onder auspiciën van de OESO en de Internationale Arbeids Organisatie van de Verenigde Naties. Het streven was, het beoogde ‘mondiale’ systeem in het jaar 2000 ontwikkeld te hebben. Het is de bedoeling dat de verschillende classificatiesystemen, zoals die voor vervoer (via lucht, water, spoor en weg) en voor etikettering ten behoeve van het op de markt brengen (zie § ???) geharmoniseerd zullen worden^[1060].

In 1997 bracht de Commissie een voorstel uit^[1061] dat de harmonisering beoogde van de nationale en internationale wetgeving betreffende het vervoer van gevaarlijke goederen over binnenwateren. Hiermee zouden de normen voor binnenwatervervoer op één lijn gebracht worden met die voor het vervoer van gevaarlijke goederen over de weg en per spoor, zoals die in respectievelijk de Richtlijnen 94/55 en 96/49 staan. Het voorstel is echter in 2004 ingetrokken.^[1062]

Inspectie Verkeer & Waterstaat (2004). Jaarbericht IVW 2003. Den Haag: IVW.

RIVM (2001). Milieubalans 2001. Het Nederlandse milieu verklaard. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven.