Controle op het op de markt brengen en het gebruik van biociden (voorheen ‘niet in de landbouw gebruikte bestrijdingsmiddelen’ genoemd) is noodzakelijk om de eraan verbonden gevaren voor het milieu en de gezondheid van mens en dier te beheersen. Het betreft een breed scala aan producten, zoals houtverduurzamingsmiddelen, aangroeiwerende middelen, rattengif en ontsmettingsmiddelen. In navolging van de vaststelling van een communautair systeem voor de toelating en het op de markt brengen van landbouwkundige gewasbeschermingsmiddelen (zie § ???), wordt bij deze Richtlijn een vergelijkbaar kader van regels gesteld voor biociden. De gestelde regels verzekeren dat mens en milieu beschermd worden en harmoniseren bestaande regels en procedures in de lidstaten die zelf al regels inzake biociden hadden aangenomen (waaronder Nederland), zodat potentiële belemmeringen in het Europese handelsverkeer in biociden worden opgeheven.

Tijdens de discussie over Richtlijn 91/414 (zie § ???2) sprak de Raad zijn bezorgdheid uit over het ontbreken van geharmoniseerde Gemeenschapsbepalingen voor biociden en verzocht men de Commissie om de mogelijkheden voor communautaire regelgeving te bestuderen. In september 1993 diende de Commissie het voorstel voor de Richtlijn in.^[1137] De behandeling ervan raakte echter flink vertraagd omdat het Europese Parlement een standpunt weigerde in te nemen voordat de Commissie haar de ‘algemene beginselen’ ter beoordeling van de veiligheid van biociden en werkzame producten had doen toekomen die in een bijlage bij het voorstel thuishoorden. In juni 1996 heeft de Commissie het voorstel gewijzigd. Vervolgens heeft de tweede lezing door het Parlement in mei 1997 plaats gevonden.

Het voorstel en de ontwerp-Richtlijn waren het onderwerp van veel discussie, omdat de industrie zich zorgen maakte over de kosten en administratieve rompslomp die het een en ander met zich mee zou brengen en het Europese Parlement bezorgd was over de effectiviteit van de Richtlijn. Als gevolg van de bezwaren van de industrie zijn er twee categorieën van biociden geïntroduceerd waarvoor een eenvoudiger toelatingsprocedure geldt, namelijk de biociden met een gering risico (samengesteld uit werkzame stoffen die zijn genoemd in Bijlage IA en de ‘basisstoffen’ (de lijst in bijlage IB). In 1997 heeft het Parlement zich beijverd voor een belangrijker rol in de beoordeling en goedkeuring van werkzame stoffen en biociden. De verschillen van mening tussen het Parlement en de Raad zijn bijgelegd door middel van een verzoeningsprocedure eind 1997. Als gevolg hiervan werden de vereisten wat betreft de in te dienen dossiers voor werkzame stoffen en basisstoffen volgens de bijlagen IA en IB aangescherpt en is als extra criterium opgenomen dat deze stoffen ‘geen aanleiding tot bezorgdheid’ mogen geven.

De Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden (“Wg&b”) vervangt de Bestrijdingsmiddelenwet 1962 en alle daarop gebaseerde regelgeving wat biociden betreft. De Wg&b is op 17 oktober 2007 in werking getreden. Deze wet dient ter implementatie van Richtlijn 98/18/EG (over biociden), maar ook ter implementatie van Richtlijn 91/414/EG (over gewasbeschermingsmiddelen, zie § ???). De Wg&b biedt één juridisch kader voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden en is daarmee veel eenvoudiger dan haar voorganger, de Bestrijdingsmiddelenwet 1962 (“Bmw”). Echter, niet alle bepalingen uit Richtlijn 98/8/EG worden in de Wg&b geïmplementeerd. Nadere regels zijn gesteld in het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden^[1138] en de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Dit is zo geregeld omdat de zeer gedetailleerde bepalingen uit de Biocidenrichtlijn effectiever te implementeren zijn in de Nederlandse wetgeving door middel van ministeriële regelingen en AMvB’s. Het gehele stelsel van Nederlandse wetgeving betreffende biociden beoogt in zijn algemeenheid niet verder te gaan dan de Europese en internationale eisen.

De Wg&b is opgedeeld in vier secties, die corresponderen met de beide richtlijnen en die de overzichtelijkheid ten goede komen: het College gewasbeschermingsmiddelen en biociden, de toelating van biociden (voor handelaren), de handel in en gebruik van biociden (voor eindgebruikers) en de handhaving van de wet. Er hebben zich geen belangrijke inhoudelijke wijzigingen voorgedaan ten opzichte van het wettelijk regime gebaseerd op de Bmw. De verschillen met de Bmw zijn het zoveel mogelijk van toepassing verklaren van titel 4.1 van de Algemene wet bestuursrecht aangaande beschikkingen, een eenvoudige toelatingsvorm voor biociden, een herziening van de vakbekwaamheidseisen en de introductie van de bestuurlijke boete (naast strafrechtelijke en privaatrechtelijke handhaving).

De belangrijkste inhoudelijke norm is een algemeen verbod op biociden. De toegestane biociden worden vervolgens als uitzonderingen op dit verbod geformuleerd. De instantie die bevoegd is om deze uitzonderingen te formuleren is het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (CTB). Voor toelating op de Nederlandse markt van een bepaald middel dat biociden bevat dient de werkzame stof van het biocidenmiddel tenminste op bijlage I, IA of IB van Richtlijn 98/8/EG te staan. Het middel dat een producent vervolgens op de Nederlandse markt wil brengen dient nog apart toegelaten te worden door het CTB. De criteria voor deze toelating van biociden zijn uitgewerkt in het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden en de Regeling Gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Beslissingen inzake toelating van biociden worden genomen door het CTB. Dit college is sinds 1 januari 2000 als zelfstandig bestuursorgaan belast met de besluitvorming rond de toelating en bestaat uit deskundigen die door de betrokken ministers zijn aangewezen. Het CTB houdt een via het internet te raadplegen register bij van de toegelaten middelen. Het CTB is tevens als bevoegde autoriteit aangewezen in de zin van de Richtlijn. In geval van een EG-besluit tot opneming van een werkzame stof in een der Bijlagen bij de Richtlijn, of van intrekking van de toelating, wordt daarvan mededeling gedaan in de Staatscourant. Verder geeft het CTB tenminste driemaal per jaar het informatiebulletin ‘Toelichting’ uit waarin zij onder meer informatie geeft over de laatste stand van zaken met betrekking tot aanvragen, toelatingen, intrekkingen, en verlengingen. De ministers van LNV en VROM zijn verantwoordelijk voor het functioneren van het College. Vakbekwaamheidseisen gelden voorzover een biocide wordt geclassificeerd als gevaarlijk. De gebruiker moet dan professioneel zijn om de biocide te mogen gebruiken. Voor biociden bestaat een systeem van vakbekwaamheidsdiploma’s voor dierplagen en houtrotverwekkende schimmels, deskundigheidsbewijzen voor het gebruik van enkele gas- of dampvormende doodshoofdmiddelen en een vakbekwaamheidsopleiding tot gassingsleider, bij het onder gas brengen van objecten, zoals loodsen en containers.

Als consequentie van Verordening 1451/2007 mogen biociden met niet-geïdentificeerde werkzame stoffen sinds 1 september 2006 niet langer op de markt zijn in de lidstaten. In de Nederlandse situatie gaat het om middelen van in totaal 20 werkzame stoffen.^[1139]

In Nederland is het Nationaal Vergiftigingen Informatie-Centrum (NVIC) van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) aangewezen als instantie die informatie over de in de handel gebrachte biociden moet ontvangen ten einde te kunnen reageren op verzoeken van medici inzake zowel de preventieve als curatieve maatregelen inzake vergiftigingen.

Het geheel overziende van het Nederlandse bestrijdingsmiddelenbeleid kan worden geconcludeerd dat het biocidenbeleid achterloopt op het gewasbeschermingsmiddelenbeleid en dat de implementatie van de Biocidenrichtlijn daar weinig verandering in heeft gebracht.^[1140] Verder kunnen geen uitspraken worden gedaan over de feitelijke effecten van het beleid op het gebruik van biociden, aangezien het problematisch blijkt te zijn om betrouwbare cijfers inzake het gebruik van biociden te verzamelen.^[1141] Recente cijfers zijn nauwelijks voorhanden en zeker niet voor de groep van biociden in zijn geheel. De VROM-inspectie constateerde in 2009 dat circa 85% van 135 in de verf- en papierindustrie aangetroffen middelen gebruikt werd zonder toelating.^[1142]

Dit betekent echter niet dat er in Nederland helemaal niets gebeurt op het gebied van biociden. In 1996, dus voordat de Richtlijn van kracht werd, hebben de betrokken ministeries een Beleidsplan voor niet-landbouwbestrijdingsmiddelen^[1143] uitgebracht dat vergelijkbaar is met het Meerjarenplan Gewasbescherming (zie § ???). Het plan is ondermeer gericht op de integratie van beleidskaders en vermindering van de afhankelijkheid. Verder is in het plan beleid uitgewerkt voor vijf toepassingsgebieden van niet-landbouwbestrijdingsmiddelen, te weten:

In 1997 is een Actieprogramma 1998-2001 voor deze vijf speerpunten tot stand gekomen waarbij concrete acties zijn voorzien. Verder is in het programma een ‘quick scan’ aangekondigd voor circa 60 stoffen die niet onder de speerpunten vallen. Op basis daarvan zou de noodzaak voor aanvullend beleid worden bezien. Voorzover bekend, is er echter voor deze ‘restgroep’ van biociden geen beleid vastgesteld, ondanks het feit dat er kennislacunes zijn geconstateerd en er indicaties zijn over schadelijke tot zeer schadelijke effecten.^[1144]

De politieke en beleidsaandacht heeft zich in de afgelopen jaren vooral gericht op houtverduurzamingsmiddelen en aangroeiwerende verven.^[1145] Zo zijn in het parlement de laatste jaren herhaaldelijk discussies gevoerd over het gebruik van creosoot- en koperhoudende houtverduurzamingsmiddelen en koperhoudende aangroeiwerende scheepsverven (antifoulings). Dit heeft ertoe geleid dat via het toelatings- en het regelgevingssppoor houtverduurzamingsmiddelen op basis van creosoot niet meer zijn toegelaten en dat de import, handel en gebruik van behandeld hout verregaand zijn beperkt.^[1146] Er is echter (nog) geen beperkend beleid voor koperhoudende houtverduurzamingsmiddelen tot stand gekomen. In 2001 is in de Tweede Kamer naar aanleiding van twee besluiten van het CTB voorgesteld om de toelating van een aantal koperhoudende houtverduurzamingsmiddelen op korte termijn te beëindigen. Daarbij kwam ondermeer de vraag aan de orde of een importverbod zou stroken met de Europese regelgeving. Later heeft het College van Beroep voor het Bedrijfsleven de besluiten van het CTB vernietigd omdat deze onverenigbaar zouden zijn met het stelsel van de Bmw, waarop de minister van VROM een ontwerp-Besluit met koperverbindingen verduurzaamd hout ingevolge de Wet milieugevaarlijke stoffen heeft gepubliceerd.^[1147] Dit ontwerpbesluit voorziet in een verbod om met koperverbindingen verduurzaamd hout in te voeren, toe te passen, aan een ander voor de Nederlandse markt ter beschikking te stellen en voor handelsdoeleinden voor de Nederlandse markt voorhanden te hebben. Dit ontwerpbesluit is zowel bij de Europese Commissie als de WTO genotificeerd. Het besluit is echter nooit in werking getreden.

Het Nederlandse beleid voor aangroeiwerende verven richt zich met name op de koperhoudende verven. Voor verven op basis van tribultyltin vindt regulering op internationaal en communautair niveau plaats (zie hieronder). Voor koperhoudende aangroeiwerende verven is de toelating sinds 1999 beperkt tot toepassing op bepaalde – zeegaande – schepen. Voor koperhoudende antifoulings heeft het Kabinet in mei 2000 besloten om een gefaseerde handhaving uit te voeren waarbij in 2001 de zoetwaterhavens en in 2002 de zoutwaterhavens zouden worden gecontroleerd.^[1148] Deze controles leverden aanvankelijk een groot aantal overtredingen op, maar na een actie waarbij winkeliers de koperhoudende producten konden omruilen voor kopervrije is de situatie aanzienlijk verbeterd. In 2003 oordeelde het CBB echter dat het besluit uit 1999 had moeten worden genotificeerd bij de Europese Commissie en is tot de vernietiging ervan overgegaan.^[1149] De koperhoudende aangroeiwerende verven zijn hiermee weer volledig toegelaten en er moet worden afgewacht of er opnieuw besluitvorming zal plaatsvinden.

Tot slot moet nog worden gewezen op het gedifferentieerde handhavingsbeleid dat vanaf 2009 werd ontwikkeld in het kader van het Beleidsprogramma Biociden.^[1150] Deze gedoog-aanpak houdt in dat niet-toegelaten middelen in 2009 alsnog mochten worden worden aangemeld. Tot 2014 loopt er een beoordelingstraject voor de circa 600 middelen die zo alsnog werden aangemeld. Nadat de aanmeldingsperiode was verstreken bleken er toch nog veel middelen op de Nederlandse markt te zijn die niet aangemeld en niet toegelaten, en dus illegaal zijn.^[1151]

Verordening 2007/1545 verlengt de deadline van Verordening 1896/2000 en 2032/2003 voor blijvend gebruik van enkele werkzame stoffen in Polen en Frankrijk tot de data genoemd in de Annex.

Verordening 2032/2003 betreffende de implementatieregels van de tweede fase van het Commissie Werkprogramma werd geamendeerd door Verordening 1048/2005 (OJ L178 19.7.2005) en Verordening 1849/2006. Het Commissie besluit 2007/794/EC van 29 november stelde een nieuwe deadline voor het voorleggen van dossiers aangaande werkzame stoffen. Verordening 1451/2007 verving Verordening 2032/2003 en trad in werking op 31 december 2007. De belangrijkste veranderingen betroffen; een nieuw Artikel 6, betreffende het op de markt brengen van (dieren)voedsel als aantrekker van schadelijke organismen of juist voedsel dat een afstotende werking heeft op dergelijke organismen; een wijziging van Artikel 12, betreffende de overname van de taak van deelnemer met betrekking tot een bepaalde werkzame stof; het weglaten van Artikelen 4b en 14, Annex III en Annex VIII.

Commissie Verordening 2006/50/EC van 29 mei 2006 wijzigde Annex IVA en IVB van Verordening 98/8/EC betreffende het op de markt brengen van biociden. Ook worden veel aanvullingen doorgevoerd aan Annex I, betreffende werkzame stoffen, zoals koolstofdioxide, difethialon, clothianidine, etofenprox, tebuconazool en thiabendazool.

Het tweede samengesteld rapport over de implementatie van Richtlijn 98/8/EC werd gepubliceerd op 17 april 2008. Het rapport is gebaseerd op informatie van de lidstaten en beslaat de periode van december 2003 tot en met november 2006. Voornaamste conclusie die getrokken kon worden was dat alle 25 lidstaten significante vooruitgang boekten bij de implementatie van de Richtlijn. Echter, er waren ook enkele punten van kritiek:

Met de resultaten van dit rapport als leidraad werd een conferentie voor belanghebbenden georganiseerd in Brussel op 23 mei 2008 om de herziening van de Biocidenrichtlijn te bespreken. Tijdens de conferentie werd besloten tot het uitvoeren van een effectiviteitsanalyse in opdracht van de Commissie.

In juni 2009 presenteerde de Commissie haar wetsvoorstel voor een Verordening die in de plaats van de Biocidenrichtlijn moet komen.^[1152] Het voorstel, dat uiteindelijk door de Raad en het Europees Parlement moet worden aangenomen, heeft als doelstelling het aanzienlijk verbeteren van het functioneren van de interne markt voor biocide producten, en het verbeteren van de veiligheid van biociden door middel van het uitfaseren van de meest gevaarlijke stoffen, waarbij de prioriteit komt te liggen bij kankerverwekkende stoffen. Ook worden nieuwe regels omtrent goederen geïntroduceerd, zoals meubels en kleding behandeld met biocide, die momenteel niet onder de werking van de Richtlijn vallen. Voor de figuur van Verordening werd gekozen om directe werking te bewerkstelligen en verschil in interpretatie in de lidstaten te voorkomen. De nieuwe Verordening zou op 1 januari 2013 in werking moeten treden. Op 20 december 2010 heeft de Raad zijn politieke akkoord gegeven.