De Richtlijn heeft ten doel een verhoging van het aandeel van hernieuwbare energiebronnen^[1425] in de elektriciteitsproductie binnen de interne elektriciteitsmarkt te bevorderen en de grondslag te leggen voor een toekomstige kaderregeling van de Gemeenschap daarvoor (art. 1).

Op grond van de Richtlijn moeten de lidstaten indicatieve streefcijfers vaststellen voor het aandeel van hernieuwbare energiebronnen in hun binnenlandse elektriciteitsverbruik. Hoewel deze streefcijfers niet bindend zijn, is het doel ervan bij te dragen aan een groei van het aandeel van hernieuwbare bronnen in het totale energiegebruik van de EU van 6 procent naar 12 procent in 2010. Daartoe moet het aandeel van hernieuwbare bronnen in de elektriciteitsproductie stijgen naar 22,1 procent. Bij het vaststellen van de streefcijfers tot het jaar 2010 moeten de lidstaten rekening houden met de in de bijlage van de Richtlijn opgenomen referentiewaarden (zie Tabel 14.9.1) en met hun verplichtingen die voortvloeien uit het Kyoto Protocol (zie § 14.1). Als de nationale indicatieve streefcijfers niet met het algemene streefcijfer verenigbaar zijn, dan kan de Commissie onder bepaalde voorwaarden bindende nationale streefcijfers vaststellen.

Tabel 14.9.1 Aandeel van elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen in bruto elektriciteitsverbruik in 1997 en referentiewaarden voor nationale indicatieve streefcijfers in 2010 (in %)

Over deze Richtlijn werd ongebruikelijk snel overeenstemming bereikt (binnen 16 maanden na de datum van formele indiening), ondanks een aantal aanzienlijke meningsverschillen tussen de EU-instellingen. Aan de indiening van het voorstel was echter een lange en nogal moeizame geschiedenis voorafgegaan. Al in december 1996 werd in een Groenboek over hernieuwbare energiebronnen^[1427] vastgesteld dat er grenzen waren aan wat bereikt kon worden met financiële middelen (zie § 14.4) en werd gesteld dat marktimperfecties een belangrijkere belemmering voor hernieuwbare energie waren dan technologische beperkingen. Ook werd daarin de doelstelling voorgesteld van 12 procent energie uit hernieuwbare bronnen als aandeel in de totale energievoorziening in 2010.

De eerste pogingen om te komen tot een Richtlijn werden begin 1999 afgeblazen toen bleek dat verscheidene lidstaten bezwaren hadden tegen onderdelen van het voorstel. Toch riep de Energieraad in mei 1999 op tot een ‘kader’voorstel van de Commissie. Dit leidde in het jaar daarop tot een nieuw voorstel voor een Richtlijn.

Het Europees Parlement behandelde het voorstel in eerste lezing in november 2000 en gaf te kennen het op diverse punten te willen aanscherpen. Daartoe behoorde de wens om bindende in plaats van indicatieve doelstellingen voor de lidstaten op te nemen. Ook was het Parlement het niet eens met het voorstel van de Commissie om afvalverbranding op te nemen in de definitie van hernieuwbare energiebronnen. Volgens het Parlement zou dat in strijd zijn met de afvalhiërarchie van de EU (zie § 5.1), omdat de verbranding van ongesorteerd afval erdoor gestimuleerd zou worden.

In maart 2001 nam de Raad in zijn Gemeenschappelijk Standpunt ongeveer 1/3 van de door het Parlement voorgestelde wijzigingen over. Over een aantal essentiële zaken bestond echter verschil van mening. De Raad verwierp het opnemen van bindende doelstellingen en het verwijderen van afvalverbranding uit de definitie van hernieuwbare bronnen.

Gezien de nogal fundamentele aard van deze verschillen was het verrassend dat via informele onderhandelingen tussen Parlement, Raad en Commissie al in juni 2001 een compromis over alle belangrijke geschilpunten overeengekomen kon worden. Hierdoor was er al een akkoord bereikt vóór de lweede lezing in het Parlement, zodat de conciliatieprocedure vermeden kon worden. De kwestie van de doelstellingen werd opgelost door overeen te komen dat de streefwaarden in eerste instantie indicatief zouden zijn, zoals de Raad wilde, maar dat de Commissie in een later stadium bindende doelstellingen zou kunnen voorstellen als de lidstaten onvoldoende vooruitgang zouden vertonen bij het realiseren van de streefwaarden. De Raad was niet bereid tot concessies wat betreft het onder de Richtlijn laten vallen van afvalverbranding. Wel werd overeengekomen dat het daarbij alleen om biologisch afbreekbaar afval zou gaan en dat dit alleen voor steunverlening in aanmerking zou komen als de EU-afvalhiërarchie daardoor niet ondermijnd zou worden. Laatstgenoemde bepaling impliceert dat de Commissie van geval tot geval zal moeten beoordelen of aan deze voorwaarde is voldaan, hetgeen het vooruitzicht oproept van juridische procedures bij nationale steunmaatregelen voor afvalverbranding.

Ter implementatie van Richtlijn 2001/77 heeft de regering in februari 2003 bij de Tweede Kamer een voorstel ingediend tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de bevordering van de opwekking van duurzame elektriciteit.^[1428] Het voorstel voorziet ondermeer in de totstandbrenging van een systeem van garanties van oorsprong (conform art. 5 van de Richtlijn).

De ‘indicatieve streefwaarde’ van 9% elektriciteit uit hernieuwbare bronnen is ondermeer terug te vinden in het Energierapport 2002^[1429].

De productie en het gebruik van elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen zijn en worden in Nederland gestimuleerd met behulp van diverse beleidsinstrumenten. Zo is de markt voor ‘groene’ elektriciteit al sinds 1 juli 2001 geheel vrij, terwijl dat voor ‘gewone’ elektriciteit pas in 2004 het geval zal zijn. Daarnaast kan elektriciteit uit hernieuwbare bronnen profiteren van diverse subsidies en fiscale stimuleringsmaatregelen, (ondermeer in het kader van de Energie-investeringaftrek (EIA), het CO2-reductieplan en de Regulerende Energiebelasting (REB)). Met ingang van 2003 zijn deze stimuleringsmaatregelen overigens aanzienlijk beperkt (zo is het nihiltarief in de REB vervangen door een verlaagd tarief). Per 1 juli 2003 is een nieuw stimuleringssysteem ingevoerd (Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie, MEP), dat voorziet in een (voor maximaal 10 jaar vastliggende) tegemoetkoming aan producenten van duurzame elektriciteit wanneer zij deze invoeden op het Nederlandse net. Deze subsidie wordt verstrekt door de netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet.

Het is de bedoeling dat in 2003 of 2004 voor de kust bij Egmond een ‘Near Shore Windpark’ van 100 MW in gebruik zal worden genomen, ter demonstratie van de mogelijkheden van windenergie op zee. Gestreefd wordt naar de realisatie van 6000 MW windenergie op zee in 2020. In de Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling Windenergie (BLOW)^[1430], die in 2001 is afgesloten tussen Rijk, IPO en VNG, is afgesproken dat er in 2010 tenminste 1500 MW windvermogen op land moet zijn gerealiseerd (eind 2001 was dit 480 MW).

In april 2002 is in een convenant^[1431] afgesproken dat de eigenaren van kolencentrales in Nederland in de periode 2008-2012 ruim 3 miljoen ton CO2–uitstoot zullen reduceren door middel van het mee- of bijstoken van biomassa.

Medio 2002 gebruikten 1 miljoen huishoudens in Nederland ‘groene’ elektriciteit.^[1432]

In het jaar 2000 was 1,2% van het Nederlandse energiegebruik en 2,4% van het elektriciteitsverbruik duurzaam. Uit Figuur 14.9.1 blijkt dat in 2000 afval en biomassa (74%) en windenergie (18%) de belangrijkste nationale bronnen van duurzame energie waren.

Figuur 14.9.1 Aandeel van energiebronnen in totale productie van duurzame energie in Nederland (bron: Ministerie van Economische Zaken)